Innviðagreining á höfuðborgarsvæðinu
Ný skýrsla sem unnin var fyrir SSH sýnir aðgengi íbúa að þjónustuinnviðum á höfuðborgarsvæðinu. Til þjónustuinnviða teljast t.a.m. skólar, verslanir, sundlaugar, heilbrigðisþjónusta, græn svæði og fleira.
“Aðgengi að almennum innviðum er einn af lykilþáttum í gæðum byggðar og daglegu lífi íbúa,” segir í skýrslunni. “Innviðir [...] hafa bein áhrif á búsetuskilyrði, ferðavenjur og félagslega þátttöku. Með aukinni áherslu á sjálfbæra þróun og samþættingu skipulags og samgangna hefur mikilvægi þess að greina aðgengi að slíkum innviðum aukist.”
Markmið greiningarinnar er að varpa ljósi á dreifingu innviða á höfuðborgarsvæðinu, aðgengi íbúa að þeim og hvernig aðgengi tengist lýðfræðilegri samsetningu og gerð byggðarinnar.
Greiningin styður við framfylgd svæðisskipulags höfuðborgarsvæðisins en þar er lögð áhersla á 20 mínútna hverfi. Jafnframt er lögð áhersla á blandaða byggð, fjölbreytt húsnæði og félagslega fjölbreytni innan hverfa, auk góðs aðgengis að almenningssamgöngum og grænum svæðum. Svæðisskipulagið leggur einnig áherslu á eflingu vistvænna ferðamáta.
Innviðagreiningin styður sérstaklega við þessar áherslur. Með því að greina gönguaðgengi að helstu þjónustuinnviðum höfuðborgarsvæðisins sýnir hún hvar aðgengi íbúa að daglegri þjónustu og innviðum er gott og hvar það er takmarkað. Mat á aðgengi að grænum svæðum varpar jafnframt ljósi á gæði nærumhverfis og möguleika íbúa til útivistar og daglegrar hreyfingar í nálægð við heimili sitt.
Niðurstöðurnar geta því nýst til að meta hvort húsnæðisuppbygging styðji við markmið 20 mínútna hverfisins, vistvæna ferðamáta og samgöngumiðaða byggðaþróun og hvar uppbyggingu þurfi að fylgja eftir með bættri þjónustu og innviðum.
Gerð skýrslunnar er hluti af framfylgd sóknaráætlunar höfuðborgarsvæðisins 2025-2029 undir málefnasviðinu “Velferð og samfélag”. Skýrslan var unnin af VSÓ Ráðgjöf, Úrbana og Ásdísi Hlökk Theodórsdóttur, skipulagsfræðingi og fyrrverandi forstjóra Skipulagsstofnunar.
Aðgengi að grænum svæðum er víða gott
Niðurstöður greiningarinnar benda til þess að íbúar höfuðborgarsvæðisins hafa almennt séð gott aðgengi að stórum hluta þjónustuinnviða sem kannaðir voru. Aðgengi að grænum svæðum er almennt mjög gott í mörgum hverfum höfuðborgarsvæðisins.
Í samanburði við aðra flokka var aðgengi að stórum matvöruverslunum þó takmarkaðra, en til skilgreiningarinnar tilheyrðu verslanir stærri en 1.000 fermetrar. Fáar verslanir og ójöfn dreifing þeirra útskýrir helst lítið aðgengi íbúa að stórum verslunum. Taka verður þó fram að aðgengi að minni matvöruverslunum var ekki tekið með í greiningunni. Sundlaugar, bókasöfn, heilsugæslur og framhaldsskólar eru þeir innviðaflokkar þar sem aðgengi er breytilegt á milli hverfa.
Auk þess að sýna fram á þjónustuaðgengi, varpar skýrslan einnig ljósi á ýmis einkenni byggðarinnar á höfuðborgarsvæðinu. Má þar nefna aldurssamsetningu byggðar, fermetrafjölda á hvern íbúa, aldur húsnæðis og íbúaþéttleika á milli hverfa.
Skýrslan sýnir fram á að bílaeign er almennt svipuð á svæðinu. Þó sést ákveðið mynstur með þeim hætti að bílaeign fer vaxandi í dreifðari byggðum utan miðkjarna höfuðborgarsvæðisins, t.d. í Garðabæ, Mosfellsbæ og sumum hverfum Kópavogs. Aftur á móti er bílaeign minni í þéttari hverfum Reykjavíkur, þá sérstaklega í Háteigshverfi, miðbænum og gamla Vesturbænum.
Um aðferðafræðina
Greiningin sýnir fram á aðgengi að eftirfarandi innviðaflokkum innan skólahverfa höfuðborgarsvæðisins:
- Leikskólar, grunnskólar og framhaldsskólar
- Bókasöfn, stór íþróttahús og sundlaugar
- Samgöngu- og þróunarás Borgarlínunnar
- Strætó, stoppistöðvar og þjónusta
- Stórar matvöruverslanir, grenndarstöðvar og apótek
- Heilsugæsla, hjúkrunarheimili og græn svæði
Áhrifasvæði allra innviðaflokka, fyrir utan samgöngur og grænna svæða, var metið út frá ýmist 10 eða 20 mínútna göngufjarlægð. Fyrir leikskóla, grunnskóla, stórar matvöruverslanir og grenndarstöðvar var miðað við 10 mínútna göngufjarlægð, en í tilfelli annarra flokka 20 mínútur.
Fyrir samgönguinnviði og græn svæði voru aðrir samanburðarvísar notaðir. Í tilfelli strætóstöðva var miðað við 400 metra radíus. Fyrir græn svæði var notast við 3-30-300 regluna, sem miðast við að út frá hverjum dvalarstað ætti að sjást í þrjú tré, 30% laufþekju í hverju hverfi, og að ekki væri lengra en 300 metrar í næsta græna svæði.
Tekið skal fram að niðurstöðurnar lýsa stöðu aðgengis og innviða á þeim tíma sem gagnaöflun fór fram í lok árs 2025. Þær endurspegla því einungis stöðuna eins og hún var á þeim tímapunkti. Breytingar á dreifingu innviða, uppbygging nýrra hverfa eða breytingar á íbúafjölda og byggðamynstri geta haft áhrif á aðgengi íbúa til framtíðar.