Starfsumhverfi í grunnskólum, álag, ástæður og úrbætur

Samantekt á niðurstöðum

• Niðurstöður byggjast á samtölum við rýnihópa starfsfólks í 25 grunnskólum ísveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu og spurningakönnun sem lögð var fyrir nánast allt starfsfólk allra grunnskólanna (33,9% heimtur).
• Afar mikill munur reynist vera á því hversu þungt álag í starfi hvílir á starfsfólki í grunnskólum, allt frá því að vera mjög lítið yfir í að vera mjög þungt og jafnvel þrúgandi. Mesta álagið hvílir á umsjónarkennurum. Einn af hverjum tíu umsjónarkennurum telur sig búa við þrúgandi álag.
• Í viðtölum voru nefndir tugir álagsþátta. Þeir sem oftast voru nefndir voru tengdirhegðunar- og samskiptavanda, kennslu barna með annað móðurmál en íslensku, krefjandi samskiptum við foreldra, neikvæðri umræðu um skólastarf, skriffinnsku,manneklu og mikilli vinnu við námsefnisgerð. Þessir þættir voru gjarnan tengdir umfangsmiklum og tímafrekum störfum umsjónarkennara.
• Skýrt kom fram það mat að álag í starfi hefði aukist til muna á undanförnum árum.Nemendahópurinn væri orðinn fjölbreyttari, og munaði þar mest um fjölgun nemenda
  með annað móðurmál en íslensku. Þá var það mat viðmælenda að hegðunarvandi hefði vaxið og þyngri málum fjölgað. Þessi aukning kemur einnig skýrt fram í spurningakönnuninni.
• Mat viðmælenda, sem og margra þeirra sem svöruðu spurningakönnuninni, var aðþátttaka skólanna í uppeldi hefði aukist til muna og að breyttir uppeldishættir á mörgum heimilum, einkum vaxandi óöryggi foreldra í uppeldishlutverkinu, hefðu aukið álag.
• Samskipti við foreldra hafa vaxið mikið, einnig kröfur um alls kyns þjónustu og ráðgjöf og eru samskiptin oft krefjandi og stundum neikvæð.
• Neikvæð umræða um skólastarf í samfélaginu var nefnd sem þungur og vaxandiálagsþáttur.
• Í mörgum skólanna hefur verið ráðist í aðgerðir til að draga úr álagi, m.a. með því aðveita kennurum aukinn stuðning, t.d. með ráðningu fleiri starfsmanna eða koma á fót nýjum úrræðum eins og að færa sérkennsluna inn í bekkjarstarfið.
• Góðir og styðjandi stjórnunarhættir eru taldir þýðingarmiklir til að draga úr álagi. Má í þvísambandi nefna gott aðgengi að stjórnendum, að þeir sýni sveigjanleika, treysti kennurum og gangi ákveðið inn í hegðunarvandamál og taki þannig álagið af þeim.
• Tugir hugmynda komu fram um úrbætur. Fjórar leiðir komu oftast til umræðu. Í fyrstalagi að fjölga sérfræðistörfum, helst innan skólanna, í öðru lagi að fjölga úrræðum vegna barna með hegðunar- eða samskiptavanda og barna af erlendum uppruna, í þriðja lagi að efla námsefnisútgáfu og í fjórða lagi að auka fræðslu fyrir foreldra (foreldrafærninámskeið). Einna brýnast er að fjölga úrræðum fyrir börn sem kljást við alvarleg geðræn, hegðunar- eða félagsleg vandamál. Eindregið er óskað eftir skýrari ferlum varðandi börn sem ekki ráða við eigin hegðun. Svipaðar úrbætur voru nefndar ísvörum við opnum spurningum í spurningakönnun, en oftast þessar: Fækkun nemenda í námshópum, fjölgun fagfólks, aukinn stuðningur og fjölgun úrræða, ekki síst fyrir nemendur sem glíma við alvarlegan náms- eða hegðunarvanda.
• Mælt er með því að starfsfólk skólanna og fræðsluyfirvöld i hverju sveitarfélagi fari skipulega yfir þær hugmyndir um úrbætur sem fram komu í rannsókninni, greini þær og
  meti. Mikilvægt er að skoða vandlega hvort vænlegt er að sveitarfélög hafi með sér samstarf um úrræði (sérskóla, sérdeildir, fag- eða ráðgjafarteymi).
• Í þeim skólum sem innleitt hafa teymiskennslu virðast sérstök sóknarfæri fólgin í því að samþætta hana stoðþjónustunni. Sveitarfélögin gætu sameinast um kennsluráðgjöf til að styrkja slíka innleiðingu. Þá er minnt á að rannsóknir benda til þess að veruleg sóknarfæri tengjast innleiðingu teymiskennslu í þeim skólum þar sem það hefur ekki
  verið gert, séu skilyrði til þess.
  
  
• Sérstaklega er mælt með eftirfarandi ráðstöfunum:
  
  ● Þar sem mikill munur er á álagi í skólunum er skynsamlegt að ganga lengra í að forgangsraða stuðningi af hálfu viðkomandi skólaþjónustu en gert hefur verið. Þá
  er sérstaklega áríðandi að stjórnendur í þeim skólum þar sem álag er mest eigi kost á öflugri ráðgjöf, stuðningi og handleiðslu.
  
  ● Mælt er með því að fleiri skólafélagsráðgjafar verði ráðnir að grunnskólunum.
  
  ● Sveitarfélögin sameinist um framboð á fjölbreyttum námskeiðum fyrir foreldra.
  
  ● Skoða þarf vandlega með hvaða hætti hægt er að létta á skýrslugerð og annarri skriffinnsku, sem og á fundahöldum, þar sem þetta er talið valda sérstöku álagi.
  
  ● Áríðandi er að gæta hófs við innleiðingu skólaþróunarverkefna. Hið sama gildir um ýmis utanaðkomandi verkefni sem skólum eru falin.
  
  
  
• Meðal almennari ráðstafana má nefna að skoða:
  
  ● Hvað sveitarfélög geti lagt af mörkum til að afla skólastarfi og kennslu aukinnarvirðingar?
  ● Hvort og hvernig sveitarfélög geti þrýst á um auknar fjárveitingar tilnámsefnisgerðar?
  ● Hvort sveitarfélögin geti, m.a. með samræðu við háskólana, lagt af mörkum við að fjölga þeim sérfræðingum sem mest er óskað eftir?
  ● Hvort sveitarfélög ættu að hafa frumkvæði að því að skoða fyrirkomulag vinnutímastyttingar kennara í grunnskólum, sem virðist ekki hafa tekist sem skyldi og vandséð er að geti verið með öðrum hætti en með styttingu kennsluskyldu?
  
  
• Brýnt er að efla ráðgjöf um bekkjarstjórnun fyrir þá kennara sem mest þurfa á því að
  halda.
• Efna þarf til heildstæðrar greiningar á hlutverki og störfum stuðningsfulltrúa og móta í
  framhaldi af því stefnu um fyrirkomulag til framtíðar.